Cách viết bản nhạc piano: những điều người soạn cần biết

Bài này nằm trong hướng dẫn phối một bài hát cho bất kỳ nhạc cụ nào.

Viết cho một người chơi cụ thể

Trước khi viết nốt đầu tiên, hãy xác định bạn viết cho ai. Một bản nhạc dành cho trẻ mới học sẽ rất khác bản dành cho người lớn quay lại học đàn, dù cả hai đều thuộc trình độ “mới bắt đầu”. Quyết định điều này từ đầu giúp bạn giữ cách ký âm nhất quán trong cả bài.

Với người mới bắt đầu

Ở trình độ này, khả năng của mỗi người có thể rất khác nhau. Một đứa trẻ mới học có thể cần tên nốt ghi trong đầu nốt, cách đặt tay sao cho không phải với quá một quãng năm và khuông nhạc lớn hơn bình thường một chút. Người lớn đã học qua thường đọc được bản nhạc phức tạp hơn. Trước khi viết, hãy cân nhắc:

• Có cần ghi tên nốt trong đầu nốt không?
• Có nên dùng khuông nhạc lớn hơn cỡ chuẩn không?
• Gợi ý cách bấm ngón có hữu ích không?
• Có nên ghi ký hiệu hợp âm không?
• Nên ghi những dấu diễn tấu nào, nếu cần?
• Người chơi có đọc thoải mái các nốt ngắn hơn nốt móc đơn không?
• Mỗi tay có thể chơi cùng lúc bao nhiêu nốt là vừa sức?
• Phần phối hợp hai tay nên phức tạp đến mức nào?
• Quãng rộng nhất mà người chơi có thể với thoải mái là bao nhiêu?
• Bản nhạc có lời bài hát không?

Không có câu trả lời chung cho mọi người. Bạn càng hình dung rõ người sẽ chơi bản nhạc, bạn càng dễ chọn cách trình bày phù hợp.

Với người chơi trình độ trung cấp

Lúc này, bạn cần cân nhắc những điều khác. Ranh giới giữa “mới bắt đầu” và “trung cấp” tùy vào cách đánh giá của mỗi người. Hãy nhìn vào những yếu tố âm nhạc bạn đưa vào bản nhạc: tiết tấu phức tạp hơn, cách dùng pedal để biểu cảm, nốt hoa mỹ hay ký hiệu hợp âm chi tiết. Mỗi yếu tố đều làm bài khó hơn. Hãy xác định trình độ dựa trên những gì có trong bản nhạc, thay vì số năm người đó đã chơi đàn.

Thêm lời bài hát

Lời bài hát giúp người mới học liên hệ ký âm với bản nhạc họ đã biết. Người chơi ở bất kỳ trình độ nào cũng có thể dựa vào lời để tìm lại chỗ đang chơi. Trong bản nhạc piano độc tấu, lời nằm giữa hai khuông nhạc. Nếu bài có nhiều lời, đừng đưa hết lên khuông. Khoảng hai dòng là vừa; nhiều hơn sẽ khiến hai khuông cách xa nhau và khó đọc. Bạn có thể đặt những lời còn lại ở cuối bài.

Một vài quy ước cần nhớ:

• Khi hát một âm tiết trên nhiều nốt, thêm dấu luyến phía trên các nốt đó.
• Dùng dấu gạch nối để tách các âm tiết trong cùng một từ.
• Dùng đường kéo dài lời khi hát một âm tiết, hoặc âm tiết cuối của một từ, trên nhiều nốt.

Ký hiệu pedal giữ âm

Nhạc piano thường có hai kiểu: một kiểu dùng pedal giữ âm để tạo tiếng đàn đầy đặn và liền mạch, kiểu kia để người chơi nghe đúng những nốt đang giữ phím. Cách ghi pedal tùy vào âm thanh bạn muốn và thời điểm bạn muốn thay đổi cách dùng pedal.

Ký hiệu pedal cụ thể hữu ích nhất với người mới học cách dùng pedal. Người có kinh nghiệm thường tự cảm nhận được lúc nào nên đạp hay nhả, còn người mới chơi sẽ cần thấy rõ thời điểm đó trên bản nhạc.

Với người chơi có kinh nghiệm hơn, chỉ dẫn bằng chữ thường phù hợp hơn ký hiệu chi tiết. Một cách hay dùng là để dòng nhạc đầu tiên không có ký hiệu pedal, cho người chơi biết đoạn đó không dùng pedal. Sang dòng thứ hai, ghi ký hiệu pedal theo chỗ đổi hợp âm. Lặp lại cách ghi ấy ở dòng thứ ba, rồi viết “Ped. sim.” để chỉ dẫn tiếp tục dùng pedal như vậy. Khi cách chơi đã rõ, bạn không cần ghi thêm nhiều ký hiệu trên trang.

Một vài chỉ dẫn thường gặp:

• Con pedale: dùng pedal giữ âm, không ghi cụ thể chỗ đạp và nhả.
• Senza pedale: không dùng pedal. Chỉ dẫn này hữu ích khi kết thúc một đoạn có pedal hoặc khi dấu luyến trên các hợp âm rải dễ khiến người chơi nghĩ rằng cần dùng pedal.
• With pedal: cách ghi bằng tiếng Anh, ngày càng phổ biến trong các bản nhạc xuất bản gần đây.

Phần mềm ký âm thường cần ký hiệu pedal để phát lại đúng, kể cả ở những chỗ bạn không muốn in ký hiệu. Nhớ ẩn những ký hiệu đó khi hoàn tất bản nhạc.

Dùng dấu luyến

Dấu luyến cho người chơi biết cách ngắt câu nhạc hoặc làm nổi bật một đường giai điệu. Nếu dùng quá nhiều, chúng cũng nhanh chóng khiến trang nhạc rối mắt. Trong cách chơi piano hiện đại, người chơi thường mặc định chơi liền tiếng, nên bạn không cần phủ dấu luyến khắp một đoạn chỉ để ghi điều đó.

Trong lúc viết, thỉnh thoảng hãy xem mỗi dấu luyến có thực sự giúp người chơi không hay chỉ làm trang nhạc rối thêm. Khi cách ngắt câu đã rõ, thường bạn không cần tiếp tục ghi dấu luyến ở những chỗ tương tự.

Lời kết

Bạn không cần chơi piano giỏi mới viết được bản nhạc piano tốt. Hiểu chắc ký âm và biết cách trình bày cho dễ đọc còn giúp bạn nhiều hơn là chỉ dựa vào khả năng chơi đàn.

Hãy xem những bản phối bạn thích. Để ý cách người soạn trình bày bản nhạc sao cho phù hợp với người chơi và dễ đọc. Ghi nhận chỗ nào hiệu quả, chỗ nào chưa, rồi thử áp dụng vào bản nhạc bạn viết. Qua thời gian, phong cách của bạn sẽ hình thành từ những điều cụ thể bạn quan sát được, thay vì chỉ từ các nguyên tắc chung.