Vòng quãng năm là gì? Cách đọc và dùng

Vòng quãng năm là sơ đồ xếp 12 giọng thành một vòng tròn. Mỗi bước theo chiều kim đồng hồ đi lên một quãng năm đúng. C nằm ở trên cùng, không có dấu thăng hay giáng. Đi theo chiều kim đồng hồ, mỗi bước thêm một dấu thăng; đi ngược lại, mỗi bước thêm một dấu giáng. Nhờ cách sắp xếp này, bạn có thể tìm hóa biểu của từng giọng, xem giọng nào gần nhau và hiểu vì sao có những hợp âm nghe hợp với nhau.

Bạn có thể đọc vòng theo cả hai chiều rồi dùng nó để tìm hóa biểu, tìm giọng liên quan, tạo vòng hợp âm hay chuyển giọng một bài hát. Quy luật tạo nên vòng tròn giúp bạn hiểu cách đọc mà không cần mẹo ghi nhớ.

Vòng quãng năm là gì?

Quãng năm đúng là khoảng cách bảy nửa cung, như từ C lên G. Bắt đầu từ C, đi lên một quãng năm đến G, thêm một quãng năm đến D rồi tiếp tục: C, G, D, A, E, B, F♯, D♭, A♭, E♭, B♭, F và trở về C. Sau 12 bước, bạn đã đi qua đủ 12 cao độ trước khi trở lại điểm xuất phát. Xếp dãy quãng năm ấy thành vòng tròn, ta có vòng quãng năm.

Mỗi vị trí trên vòng ứng với một giọng trưởng. Phần lớn sơ đồ còn ghi giọng thứ song song ở vòng trong: C trưởng nằm cùng vị trí với A thứ, G trưởng nằm cùng vị trí với E thứ, cứ thế quanh vòng. Hai giọng song song có cùng các nốt và cùng hóa biểu nên được đặt cạnh nhau.

Cách đọc vòng quãng năm

Đi theo chiều kim đồng hồ là đi lên theo quãng năm, mỗi bước thêm một dấu thăng. C không có dấu thăng, G có một, D có hai, A có ba. Số dấu thăng tiếp tục tăng cho đến các giọng ở đáy vòng. Từ C đi ngược chiều kim đồng hồ thì mỗi bước đi lên một quãng bốn và thêm một dấu giáng: F có một dấu giáng, B♭ có hai, E♭ có ba, cứ thế tiếp tục.

Hai chiều gặp nhau ở đáy vòng. Một số giọng ở đây có thể viết bằng dấu thăng hoặc dấu giáng. Chẳng hạn, F♯ trưởng và G♭ trưởng gồm cùng các cao độ nhưng được viết theo hai cách. Đó là ý nghĩa thực tế của cách viết trùng âm. Bạn có thể chọn cách viết dễ đọc hơn; âm thanh vẫn như nhau.

Vòng quãng năm và hóa biểu

Vòng quãng năm giúp bạn tìm hóa biểu mà không cần thuộc một bảng riêng. Số bước theo chiều kim đồng hồ từ C đến một giọng bằng số dấu thăng trong hóa biểu của giọng đó. Đi ngược chiều kim đồng hồ thì số bước cho biết số dấu giáng. Thứ tự xuất hiện của dấu hóa cũng theo vòng: dấu thăng lần lượt là F, C, G, D, A, E, B, mỗi nốt cách nốt trước một quãng năm đi lên. Dấu giáng xuất hiện theo thứ tự ngược lại.

Khi đọc một bản nhạc mới, thấy bốn dấu thăng ở đầu khuông nhạc, bạn đếm bốn bước theo chiều kim đồng hồ từ C để tìm ra E trưởng, hoặc giọng song song là C♯ thứ. Không cần nhớ sẵn đáp án, bạn có thể đếm trên vòng.

Người chơi nhạc dùng vòng quãng năm để làm gì?

Vòng quãng năm còn cho thấy quan hệ giữa các giọng và hợp âm. Vì thế, nhiều người treo sơ đồ này trong phòng tập.

• Các giọng gần nhau nằm cạnh nhau. Hai giọng cách nhau một bước chỉ khác một dấu hóa, nên chuyển từ C sang G hoặc F nghe khá liền mạch. Người sáng tác dùng các giọng kề nhau trên vòng để đổi giọng mà không gây cảm giác đột ngột cho người nghe.
• Các hợp âm chính của một giọng cũng nằm cạnh nhau. Trong một giọng trưởng, hợp âm I, IV và V là ba hợp âm làm nền cho phần lớn bài hát phổ biến. Chúng nằm ở vị trí của giọng đó và hai vị trí ngay bên cạnh. Vì vậy C, F và G nghe hòa hợp với nhau.
• Vòng quãng năm giải thích những vòng hợp âm thường gặp. Vòng ii-V-I, nền tảng của rất nhiều bài jazz và pop, gồm ba bước liên tiếp đi ngược chiều kim đồng hồ về giọng chính. Nhìn vào sơ đồ giúp bạn hiểu quy luật của vòng hợp âm này thay vì học thuộc.
• Chuyển giọng theo từng bước. Muốn chuyển bài hát sang giọng mới, hãy dịch mọi hợp âm cùng số bước quanh vòng. Các hợp âm vẫn giữ nguyên vị trí tương đối với nhau, chỉ điểm bắt đầu thay đổi.

Khi tự nghe để tìm hợp âm của một bài hát, bạn cũng có thể dựa vào vòng để thu hẹp lựa chọn. Một khi đã biết giọng, hãy xem các hợp âm nằm quanh giọng đó, vì chúng có nhiều khả năng xuất hiện. Bạn có thể đọc tiếp hướng dẫn đọc ký hiệu hợp âm và tìm hợp âm cho bất kỳ bài hát nào.

Những cách dùng vòng quãng năm hằng ngày

• Đọc nhanh hóa biểu. Từ C, đếm số dấu thăng theo chiều kim đồng hồ hoặc số dấu giáng theo chiều ngược lại để tìm giọng.
• Tìm giọng trưởng hoặc thứ song song của bài hát. Ở mỗi vị trí, một giọng trưởng đi cùng giọng thứ có cùng các nốt, nên bạn có thể chuyển qua lại giữa hai giọng đó.
• Chọn giọng để chuyển sang. Chọn một giọng kề bên trên vòng khi bạn muốn đổi giọng mà âm thanh vẫn có liên hệ với giọng cũ.
• Chuyển giọng cho phần hợp âm. Dịch cả vòng hợp âm cùng số bước để người hát thấy thoải mái với âm vực của bài.
• Kiểm tra lại một hợp âm nghe chưa đúng. Nếu hợp âm nằm xa khu vực quanh giọng của bài trên vòng, bạn nên nghe lại hợp âm đó.

Bạn có thể tra thêm các thuật ngữ liên quan trong bảng thuật ngữ ký âm.

Lời kết

Vòng quãng năm thường được dạy như một sơ đồ cần học thuộc. Thực ra bạn có thể dựng lại nó từ một quy luật: xếp các quãng năm đúng nối tiếp nhau. Khi hiểu vì sao C, G và D nằm cạnh nhau, bạn cũng có thể dựa vào quy luật đó để tìm các giọng và hợp âm mình chưa từng chơi.

Cách sắp xếp này cũng liên quan đến cách phần mềm âm nhạc xử lý giọng. Khi bạn chuyển bản ghi thành bản nhạc bằng Songscription, hóa biểu do Songscription nhận ra cho biết bài hát nằm ở vị trí nào trên vòng quãng năm; những hợp âm tìm được thường tập trung quanh vị trí đó.