Hóa biểu là gì?

Hóa biểu là nhóm dấu thăng hoặc giáng viết ngay sau khóa nhạc ở đầu mỗi khuông. Nó cho biết bài đang ở giọng nào, đồng thời giúp người viết không phải ghi dấu hóa trước từng nốt. Hóa biểu cho biết những nốt nào luôn phải nâng lên hoặc hạ xuống; quy định đó giữ nguyên cho đến khi bản nhạc chỉ dẫn khác. Biết đọc những dấu này giúp bạn xác định giọng và hiểu vì sao hóa biểu đúng lại giúp bản nhạc dễ đọc hơn.

Dấu thăng và dấu giáng có nghĩa gì?

Dấu thăng hoặc giáng trong hóa biểu nâng lên hoặc hạ xuống những nốt nhất định trong cả bài. Khi một nốt có dấu thăng trong hóa biểu, bạn chơi nốt đó cao hơn nửa cung mỗi lần nó xuất hiện, ở mọi quãng tám. Dấu giáng hạ nốt xuống nửa cung. Quy định này giữ nguyên cho đến khi hóa biểu thay đổi.

Nhờ hóa biểu, người viết chỉ cần ghi dấu hóa một lần ở đầu khuông thay vì trước từng nốt. Các dấu cũng luôn theo một thứ tự cố định. Dấu thăng lần lượt là F C G D A E B; dấu giáng theo thứ tự ngược lại, B E A D G C F. Giọng có một dấu thăng sẽ có Fa thăng; giọng có hai dấu thăng sẽ có Fa thăng và Đô thăng, rồi cứ thế theo thứ tự. Dấu giáng bắt đầu từ Si giáng và đi theo chiều ngược lại.

Cách xác định giọng

Vì dấu thăng và dấu giáng luôn theo thứ tự cố định, bạn có thể xác định giọng trưởng từ hóa biểu theo các trường hợp sau:

• Hóa biểu có dấu thăng. Để tìm giọng trưởng, lấy nốt mang dấu thăng cuối cùng rồi lên thêm nửa cung. Nếu dấu cuối là Fa thăng thì giọng là Sol trưởng, vì Sol cao hơn Fa thăng nửa cung.
• Hóa biểu có dấu giáng. Dấu giáng áp chót cho biết tên giọng trưởng. Nếu có Si giáng và Mi giáng thì giọng là Si giáng trưởng, vì Si giáng là dấu áp chót trong cặp này.
• Không có dấu thăng hay giáng. Hóa biểu trống là Đô trưởng hoặc giọng thứ song song, La thứ.

Có một trường hợp cần nhớ riêng: hóa biểu chỉ có một dấu Si giáng là Fa trưởng. Bên cạnh hóa biểu ở đầu khuông còn có số chỉ nhịp. Bạn có thể đọc thêm trong bài số chỉ nhịp là gì.

Giọng trưởng và giọng thứ

Chỉ nhìn hóa biểu thì chưa biết bài ở giọng trưởng hay giọng thứ, vì một giọng trưởng và giọng thứ song song có cùng hóa biểu. Đô trưởng và La thứ đều không có dấu thăng hay giáng; Sol trưởng và Mi thứ đều có một dấu thăng.

Để phân biệt, hãy nghe nốt mà bài nhạc xoay quanh. Bài thường bắt đầu và kết thúc ở nốt đó. Hợp âm mà bài quay về cũng giúp bạn nhận ra giọng. Nếu một bài không có dấu thăng hay giáng cứ kết về Đô thì bài ở giọng Đô trưởng. Nếu bài cứ kết về La và nghe trầm lắng hơn thì đó là La thứ. Hóa biểu thu hẹp lựa chọn còn hai giọng, còn chính bài nhạc cho biết giọng nào phù hợp.

Vòng quãng năm

Vòng quãng năm là sơ đồ 12 giọng xếp cách nhau một quãng năm. Đây là cách nhanh nhất để tra hóa biểu của từng giọng. Bắt đầu từ Đô ở đỉnh vòng, mỗi bước theo chiều kim đồng hồ đi lên một quãng năm và thêm một dấu thăng: Đô, Sol, Rê, La, rồi tiếp tục như vậy. Mỗi bước ngược chiều kim đồng hồ từ Đô đi xuống một quãng năm và thêm một dấu giáng: Đô, Fa, Si giáng, Mi giáng, rồi tiếp tục.

Nhìn vị trí trên vòng, bạn biết chính xác một giọng có bao nhiêu dấu thăng hoặc giáng và đó là những dấu nào, không cần đếm trên khuông nhạc. Vòng này thể hiện thứ tự F C G D A E B dưới dạng hình tròn. Nó cũng cho biết những giọng nằm gần nhau, giúp bạn hiểu cách chuyển một bài từ giọng này sang giọng khác. Bài hướng dẫn đầy đủ về vòng quãng năm giải thích kỹ hơn cách đọc theo cả hai chiều và dùng vòng để tìm hợp âm, chuyển giọng.

Vì sao hóa biểu quan trọng?

Hóa biểu đúng giúp bản nhạc dễ đọc. Khi dấu thăng hoặc giáng đã ghi một lần ở đầu khuông, trang nhạc gọn hơn và người chơi có thể nhìn nhanh để đọc nốt, thay vì phải giải mã dấu hóa ở gần như mọi dòng. Hóa biểu sai thì ngược lại: hàng loạt dấu hóa xuất hiện và khiến phần nhạc khó đọc.

Hóa biểu cũng là cơ sở để chuyển giọng. Khi chuyển một bài sang giọng mới, bạn chọn hóa biểu mới và dịch từng nốt cho phù hợp. Hiểu mối liên hệ giữa các hóa biểu sẽ giúp bạn làm việc đó dễ hơn. Bài chuyển giọng là gì giải thích kỹ hơn. Nếu bạn đang học đọc khuông nhạc, hãy bắt đầu với cách đọc bản nhạc. Bạn cũng có thể tra nhanh các thuật ngữ liên quan trong bảng thuật ngữ ký âm.