Bài này nằm trong cẩm nang về các công cụ chép nhạc và tạo bản nhạc tốt nhất.
Tệp MIDI đã có cao độ và thời điểm chính xác của từng nốt, nên có vẻ chuyển nó thành bản nhạc là chuyện đơn giản. Nhưng tệp MIDI không tự trả lời hết những câu hỏi cần giải quyết khi chuyển đổi. Nên lượng tử hóa thời gian đến mức nào? Lấy nốt nào làm ranh giới để chia nốt cho hai tay trong phần piano? Hóa biểu nào hợp với các nốt nhất? Những lựa chọn đó ảnh hưởng đến độ dễ đọc của bản nhạc.
MIDI cho biết điều gì và không cho biết điều gì
Tệp MIDI là một danh sách sự kiện. Mỗi nốt có cao độ chính xác, ghi bằng một số từ 0 đến 127, thời điểm bắt đầu chính xác, tính từ đầu tệp bằng tick (đơn vị chia nhỏ thời gian), độ dài chính xác và velocity, tức độ mạnh khi nốt được chơi. Ngoài thông tin gợi ý có thể có trong phần đầu tệp, MIDI không có hóa biểu. Nó cũng không cho biết nốt thuộc bè nào hay nên viết trên khuông khóa Sol hoặc khóa Fa.
Trong bản nhạc, những lựa chọn ấy đều hiện rõ. Hóa biểu ảnh hưởng đến cách ghi tên nốt: Si♭ hay La♯? Bản nhạc còn có vạch nhịp, số chỉ nhịp, cách chia nốt cho hai tay khi viết cho piano và cách phân bè trong từng khuông. Chuyển MIDI sang ký âm nghĩa là bổ sung những gì tệp MIDI không chỉ rõ. Chất lượng công cụ chủ yếu phụ thuộc vào cách nó đưa ra các lựa chọn đó.
Lượng tử hóa thời gian
Khi chơi nhạc, không ai vào phách hoàn toàn chính xác. Một nốt đen dài 0,98 phách và vào sớm 0,02 phách vẫn nghe ổn, nhưng nếu ghi nguyên thời điểm và độ dài ấy lên khuông thì rất khó đọc. Lượng tử hóa là làm tròn những thời điểm và độ dài chưa thật chính xác về các mốc thời gian và trường độ có thể ghi trên khuông nhạc. Bạn có thể đọc thêm về các mức cài đặt trong bài lượng tử hóa MIDI là gì.
Lượng tử hóa mạnh cho bản nhạc gọn hơn nhưng có thể làm mất những sắc thái người chơi cố ý tạo ra. Lượng tử hóa nhẹ giữ được cảm giác của bản chơi, nhưng bản nhạc sẽ rối hơn. Hầu hết công cụ mặc định làm tròn đến nốt móc kép, phù hợp với phần lớn nhạc pop và cổ điển. Với nhạc jazz có những nốt cố ý vào sớm, hoặc nhạc có nhịp độ tự do như đoạn rubato, bạn nên đổi mức mặc định. Nếu tạo bản nhạc cho người khác đọc, bạn nên chọn mức lượng tử hóa mạnh hơn: lúc này độ dễ đọc quan trọng hơn việc giữ chính xác từng thời điểm.
Chia nốt cho hai tay khi chơi piano
Phần piano có hai khuông: khuông khóa Sol cho tay phải và khuông khóa Fa cho tay trái. MIDI không biết tay nào đã chơi nốt nào, nên công cụ phải tự quyết định.
Hầu hết công cụ mặc định lấy nốt Đô giữa bàn phím làm ranh giới. Cách này thường phù hợp, nhưng sẽ sai ở những đoạn một tay bắt chéo qua tay kia hoặc hai tay chơi trong cùng một vùng cao độ. Các công cụ tốt hơn dùng quy tắc xét vị trí gần nhau của các nốt theo thời gian. Chẳng hạn, nếu một nốt nằm trong câu giai điệu mà tay phải đã chơi suốt vài ô nhịp, công cụ vẫn giữ nốt đó cho tay phải dù nó tạm thời xuống dưới nốt Đô giữa. Songscription tự chia nốt cho hai tay; khi chia sai, bạn có thể tự chuyển nốt sang tay còn lại trong trình chỉnh sửa piano roll.
Nhận diện hóa biểu
Hóa biểu ảnh hưởng đến cách ghi tên nốt. Cùng một nốt MIDI số 60 được ghi là Đô trong giọng Đô trưởng và Si♯ trong giọng Đô♯ trưởng, dù nghe cùng một cao độ. Hầu hết công cụ nhận diện hóa biểu bằng cách đếm những cao độ xuất hiện nhiều nhất rồi tìm giọng phù hợp. Cách này hiệu quả với bài giữ nguyên một giọng, nhưng kém hiệu quả khi bài chuyển giọng thường xuyên. Nếu biết bài có chuyển giọng, bạn nên tự thêm các chỗ đổi hóa biểu sau lần chuyển đổi đầu tiên.
Số chỉ nhịp
Tệp MIDI thường ghi số chỉ nhịp trong phần đầu tệp. Khi có thông tin này, công cụ sẽ dùng nó. Nếu không có hoặc thông tin bị sai, công cụ phải đoán; phần lớn mặc định chọn 4/4. Nếu bài ở một nhịp khác, bản nhạc sẽ trông kỳ lạ cho đến khi bạn sửa số chỉ nhịp. Sau đó, các ô nhịp thường sẽ trở lại đúng vị trí. Khi kiểm tra bản nhạc sau chuyển đổi, hãy xem số chỉ nhịp trước tiên.
Các công cụ đáng dùng
Songscription
Songscription nhận trực tiếp MIDI và tạo bản nhạc với các lựa chọn mặc định hợp lý cho cách chia nốt cho hai tay, giọng và số chỉ nhịp. Trong trình chỉnh sửa piano roll, bạn có thể đổi tay chơi cho từng nốt, sửa lỗi quãng tám và chỉnh lại bản nhạc trước khi xuất. Công cụ này phù hợp nếu bạn muốn chuyển cả âm thanh sang MIDI lẫn MIDI sang bản nhạc trong cùng một quy trình.
MuseScore
MuseScore miễn phí, có mã nguồn mở và nhập MIDI trực tiếp. Các lựa chọn mặc định không phải lúc nào cũng tốt: lượng tử hóa có thể hơi mạnh và đôi khi bạn cần tự sửa cách chia nốt cho hai tay. Tuy vậy, công cụ chỉnh sửa đủ phong phú để bạn sửa lại mọi chỗ cần thiết. Đây là lựa chọn phù hợp khi bạn muốn toàn quyền chỉnh bố cục bản nhạc cuối cùng.
Sibelius và Dorico (trả phí)
Cả hai đều nhập tốt MIDI đã lượng tử hóa và tạo bố cục mặc định chỉn chu hơn các lựa chọn miễn phí. Chi phí này đáng cân nhắc nếu bạn làm công việc trình bày bản nhạc chuyên nghiệp. Với nhu cầu thông thường, hai công cụ có thể có nhiều chức năng hơn mức bạn cần; chúng cũng bị hạn chế nếu MIDI chưa lượng tử hóa hoặc khó lượng tử hóa.
MIDI từ các nguồn khác nhau
Nguồn tệp MIDI ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi. Tệp xuất từ chương trình ký âm như Sibelius hay MuseScore có thông tin gợi ý về cách phân nốt vào khuông và về bè, nên chuyển đổi thuận lợi hơn nhiều. Tệp MIDI ghi từ một bản chơi trực tiếp không có những thông tin đó và cần chỉnh sửa nhiều hơn. Tệp do công cụ chuyển âm thanh sang MIDI tạo ra nằm đâu đó giữa hai trường hợp. Nếu được chọn, bạn nên lấy MIDI từ chương trình ký âm thay vì từ bản chơi trực tiếp.
Sau khi chuyển đổi
Nhìn qua, bạn có thể nghĩ rằng chuyển MIDI thành bản nhạc sẽ luôn cho một kết quả cố định. Khi bắt tay vào làm, bạn sẽ gặp hàng chục lựa chọn nhỏ. Công cụ thường xử lý khá ổn, nhưng “khá ổn” chưa chắc giống cách bạn muốn viết bản nhạc. Hãy dành thời gian sau khi chuyển đổi để chỉnh lại theo ý: nhóm nốt, sửa cách phân bè, thêm ký hiệu kỹ thuật và xuống dòng khuông nhạc ở những chỗ hợp lý.
Công cụ chuyển đổi giúp bạn khỏi phải làm phần tốn công là đưa từng cao độ và thời điểm lên trang nhạc. Phần còn lại cần người chơi tự quyết định: chỉnh bản nhạc cho dễ đọc và thể hiện đúng cảm giác của bài, thay vì chỉ phản ánh cách dữ liệu được sắp xếp. Phần đó không thể tự động hóa.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chuyển MIDI thành bản nhạc?
Tệp MIDI ghi chính xác cao độ, thời điểm bắt đầu, độ dài và velocity (độ mạnh khi chơi nốt) của từng nốt, nhưng không có hóa biểu, thông tin về bè hay cách phân nốt vào khuông nhạc. Khi chuyển sang ký âm, công cụ phải bổ sung những gì tệp MIDI không chỉ rõ: lượng tử hóa thời gian, chia nốt cho hai tay trong phần piano, nhận diện giọng và đặt số chỉ nhịp. Chất lượng công cụ chủ yếu phụ thuộc vào cách nó đưa ra những lựa chọn này.
Lượng tử hóa là gì khi chuyển MIDI sang ký âm?
Lượng tử hóa là làm tròn thời điểm bắt đầu và độ dài chưa thật chính xác của nốt trong một bản chơi về các mốc thời gian và trường độ có thể ghi trên khuông nhạc. Lượng tử hóa mạnh sẽ cho bản nhạc gọn hơn, còn lượng tử hóa nhẹ sẽ giữ được cảm giác của bản chơi. Hầu hết công cụ mặc định làm tròn đến nốt móc kép, phù hợp với phần lớn nhạc pop và cổ điển. Với nhạc jazz hoặc những đoạn chơi co giãn nhịp độ (rubato), bạn thường cần đổi mức mặc định.
MIDI từ chương trình ký âm có dễ chuyển đổi hơn MIDI ghi từ bản chơi không?
Có. Tệp MIDI xuất từ chương trình ký âm như Sibelius hay MuseScore có thông tin gợi ý, chẳng hạn cách phân nốt vào khuông và thông tin về bè, nên quá trình chuyển đổi thuận lợi hơn nhiều. Tệp MIDI ghi từ một bản chơi trực tiếp không có những thông tin đó và cần chỉnh sửa nhiều hơn. Nếu được chọn, bạn nên lấy MIDI từ chương trình ký âm thay vì từ bản chơi trực tiếp.
