Khi đọc bản nhạc, bạn cần biết nốt nào sẽ vang lên và nốt ấy kéo dài bao lâu. Cao độ cho biết điều thứ nhất, còn hình nốt cho biết điều thứ hai. Mỗi hình nốt dài gấp đúng hai lần hình nốt ngắn hơn kế tiếp: một nốt tròn bằng hai nốt trắng, một nốt trắng bằng hai nốt đen, một nốt đen bằng hai nốt móc đơn, cứ thế tiếp tục. Dấu lặng cũng chia đôi theo cùng cách ấy để ghi khoảng im lặng. Nắm được mối quan hệ này, bạn có thể bắt đầu đọc tiết tấu.
Khi học cách đọc bản nhạc, bạn cần nhận biết hình nốt, dấu lặng tương ứng, dấu chấm dôi và dấu nối giúp kéo dài nốt. Tổng trường độ của nốt và dấu lặng phải đủ một ô nhịp theo số chỉ nhịp.
Cao độ cho biết nốt nào, tiết tấu cho biết khi nào chơi
Một nốt trên khuông nhạc chứa hai thông tin. Vị trí theo chiều dọc cho biết cao độ, tức là phím nào cần chơi. Hình dạng cho biết trường độ, tức là giữ nốt bao lâu. Cùng một cao độ có thể được chơi rất ngắn hoặc ngân dài, tùy nó được viết thành nốt móc kép hay nốt tròn. Sự khác biệt về độ dài ấy tạo nên tiết tấu.
Trường độ của hình nốt mang tính tương đối. Nốt đen không có nghĩa là “một giây”. Trong phần lớn số chỉ nhịp, nó tương ứng với một phách, còn một phách dài bao lâu tùy vào nhịp độ. Khi chơi cùng một tiết tấu nhanh hơn hoặc chậm hơn, hình nốt không đổi, chỉ có thời gian thực tế thay đổi.
Các hình nốt
Bảng dưới đây xếp các hình nốt thông dụng từ dài đến ngắn và cho biết mỗi hình nốt chiếm bao nhiêu phách trong nhịp 4/4, khi nốt đen tương ứng với một phách:
| Hình nốt | Số phách trong nhịp 4/4 | Hình dạng |
|---|---|---|
| Nốt tròn | 4 | Đầu nốt rỗng, không có đuôi |
| Nốt trắng | 2 | Đầu nốt rỗng, có đuôi |
| Nốt đen | 1 | Đầu nốt đặc, có đuôi |
| Nốt móc đơn | 1/2 | Đầu nốt đặc, có đuôi và một dấu móc hoặc một vạch nối đuôi |
| Nốt móc kép | 1/4 | Đầu nốt đặc, có đuôi và hai dấu móc hoặc hai vạch nối đuôi |
Khi nốt móc đơn hoặc móc kép đi thành nhóm, dấu móc được thay bằng vạch nối đuôi, những vạch đậm nối các đuôi nốt với nhau. Nhờ vậy, bạn dễ đọc nhanh một chuỗi nốt ngắn hơn. Sau nốt móc kép còn có nốt móc ba và móc tư, mỗi loại thêm một dấu móc hoặc vạch nối đuôi. Bạn sẽ gặp chúng ít hơn.
Dấu lặng: những khoảng im lặng
Khoảng im lặng cũng được ghi với độ dài chính xác. Mỗi hình nốt có một dấu lặng tương ứng với cùng trường độ. Trong nhịp 4/4, lặng đen dài một phách, lặng trắng dài hai phách, lặng tròn dài cả ô nhịp; lặng đơn và lặng kép có số dấu móc tương ứng với hình nốt cùng tên. Dấu lặng chiếm một khoảng thời gian cụ thể và được tính vào tổng trường độ của ô nhịp.
Tiết tấu gắn với cả lúc nốt dừng lẫn lúc nốt bắt đầu. Cùng những cao độ ấy, nếu đặt dấu lặng ở chỗ khác thì giai điệu cũng khác. Đọc tiết tấu cũng bao gồm đọc dấu lặng.
Dấu chấm dôi và dấu nối
Có hai cách kéo dài nốt ngoài hệ thống chia đôi thông thường:
- Dấu chấm dôi sau một nốt làm nốt dài thêm một nửa trường độ của nó. Trong nhịp 4/4, nốt trắng chấm dôi bằng một nốt trắng hai phách cộng với một nốt đen một phách, tức là dài ba phách. Nốt đen chấm dôi dài một phách rưỡi. Dấu chấm dôi giúp ghi những trường độ nằm giữa các hình nốt thông thường.
- Dấu nối là đường cong nối hai nốt cùng cao độ. Bạn giữ chúng thành một nốt dài thay vì chơi lại nốt thứ hai. Dấu nối giúp kéo dài nốt qua vạch nhịp hoặc tạo ra trường độ mà một hình nốt riêng lẻ không ghi được, chẳng hạn giữ nốt trong năm phách.
Dấu nối nối hai nốt cùng cao độ và cộng trường độ của chúng lại. Dấu luyến có hình dạng tương tự nhưng nối những nốt khác cao độ, chỉ cách chơi liền mạch chứ không kéo dài trường độ. Bạn có thể đọc thêm về hai dấu này trong bài cường độ và cách thể hiện nốt.
Hình nốt lấp đầy ô nhịp thế nào?
Tổng trường độ trong mỗi ô nhịp phải khớp với số chỉ nhịp. Số chỉ nhịp được viết như một phân số ở đầu khuông nhạc: số trên cho biết mỗi ô nhịp có bao nhiêu phách, số dưới cho biết hình nốt nào tương ứng với một phách. Trong nhịp 4/4 thông dụng nhất, mỗi ô nhịp có bốn phách và nốt đen tương ứng với một phách. Vì vậy, tổng trường độ của nốt và dấu lặng trong mỗi ô nhịp phải bằng đúng bốn nốt đen.
Bạn có thể đếm từng ô nhịp để kiểm tra tổng trường độ. Một ô nhịp 4/4 có thể gồm một nốt trắng và hai nốt đen, hoặc một nốt đen, một dấu lặng đen và bốn nốt móc đơn. Cả hai đều có tổng cộng bốn phách. Bài số chỉ nhịp là gì giải thích kỹ hơn hai con số này, bao gồm cả nhịp kép như 6/8.
Lời kết
Tiết tấu trên bản nhạc dựa trên một quy tắc: mỗi hình nốt dài gấp đôi hình nốt ngắn hơn kế tiếp. Dấu lặng, dấu chấm dôi và dấu nối giúp kết hợp những trường độ ấy cho đủ một ô nhịp. Khi đọc, bạn có thể đếm thành tiếng “một và hai và”. Đây là cách nhanh nhất để cảm nhận lúc nào vào nốt và giữ nốt bao lâu thay vì chỉ tính toán.
Ghi lại tiết tấu cũng là phần khó nhất khi chuyển một bản ghi thành bản nhạc, vì người chơi không bao giờ vào nốt khớp hoàn toàn với lưới thời gian. Khi Songscription chuyển một bài hát thành bản nhạc, một phần công việc là làm tròn thời điểm bắt đầu và độ dài của từng nốt đã chơi rồi ghi bằng các hình nốt rõ ràng để bản nhạc dễ đọc. Đó chính là bước lượng tử hóa mà nếu không có công cụ, bạn sẽ phải làm bằng tay. Bạn có thể tra thêm thuật ngữ trong bảng thuật ngữ ký hiệu âm nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Hình nốt cho biết điều gì trong âm nhạc?
Hình nốt cho biết mỗi nốt ngân dài bao lâu. Độ dài này mang tính tương đối: mỗi hình nốt dài gấp đôi hình nốt tiếp theo. Nốt tròn dài bằng hai nốt trắng, nốt trắng bằng hai nốt đen, nốt đen bằng hai nốt móc đơn, cứ thế tiếp tục đến nốt móc kép và ngắn hơn nữa. Nhìn vào đầu nốt đặc hay rỗng, có đuôi hay dấu móc, bạn sẽ nhận ra hình nốt đó.
Nốt đen và nốt trắng khác nhau thế nào?
Nốt trắng dài gấp đôi nốt đen. Trong nhịp 4/4 thông dụng, nốt đen có giá trị một phách, còn nốt trắng có giá trị hai phách. Nốt đen có đầu nốt đặc và có đuôi, còn nốt trắng có đầu nốt rỗng và có đuôi. Nốt tròn dài hơn nữa, có đầu nốt rỗng, không có đuôi và chiếm cả bốn phách trong ô nhịp 4/4.
Hình nốt liên quan thế nào đến số chỉ nhịp?
Số chỉ nhịp cho biết mỗi ô nhịp có bao nhiêu phách và hình nốt nào tương ứng với một phách. Trong nhịp 4/4, mỗi ô nhịp có bốn phách và nốt đen tương ứng với một phách. Tổng trường độ của nốt và dấu lặng trong mỗi ô nhịp vì thế phải bằng bốn nốt đen. Trong nhịp 6/8, nốt móc đơn tương ứng với một phách và mỗi ô nhịp có sáu phách. Trường độ của các nốt cộng lại phải đủ một ô nhịp theo số chỉ nhịp.
