Cách soạn bài hát cho đàn hạc

Đây là một phần trong hướng dẫn soạn bài hát cho bất kỳ nhạc cụ nào.

Gần như bài nào người chơi đàn hạc được nhờ chơi cũng chưa từng có bản dành riêng cho đàn: nhạc rước dâu, một bản pop ballad cho buổi diễn hay thánh ca trong buổi lễ. Vì thế, họ thường tự soạn. Có bốn quyết định chính: chọn giọng đàn chơi được, đặt giai điệu trên phần đệm, viết sao cho thuận tay và tận dụng độ ngân tự nhiên của đàn. Khi những phần này ăn khớp, bản phối sẽ nghe nhẹ nhàng hơn và chơi thuận tay hơn.

Phần đầu thường tốn thời gian nhất: chuyển bản ghi thành những nốt có thể chỉnh sửa. Một công cụ chép nhạc có thể làm bước này trong vài phút. Bạn dùng bản chép làm điểm khởi đầu rồi tự hoàn thiện phần viết cho đàn hạc.

Vì sao người chơi đàn hạc thường tự soạn bài

Có những bản nhạc xuất bản riêng cho đàn hạc, nhưng số lượng không nhiều. Phần lớn bài hát khách hàng và khán giả yêu cầu đều nằm ngoài số đó. Một cặp đôi muốn nghe bài hát của họ, một sự kiện cần nhạc mới, còn nhà thờ cần bài thánh ca của tuần này ở giọng phù hợp cho buổi lễ. Những bài ấy thường không có sẵn bản cho đàn hạc, nên người chơi phải tự soạn.

Soạn bài khác với chép nhạc. Chép nhạc là ghi lại những gì đã được chơi. Khi soạn, bạn quyết định đàn hạc sẽ chơi gì: chọn giọng, giảm bớt nốt trong phần piano dày và sửa câu nhạc cho hợp với dây đàn. Hướng dẫn soạn bài hát cho piano giải thích cách nghĩ về giai điệu và phần đệm. Bạn cũng có thể áp dụng cách nghĩ đó cho đàn hạc. Bài cách chép nhạc nói về bước ghi lại các nốt ban đầu. Đàn hạc có thêm những giới hạn riêng, trong đó đáng kể nhất là giọng.

Chọn giọng phù hợp với đàn hạc

Đàn hạc không có phím trắng và phím đen. Mỗi tên nốt có một dây riêng, và muốn nâng hoặc hạ cao độ của dây thì phải dùng cơ cấu trên đàn. Vì vậy, chọn giọng cho đàn hạc ảnh hưởng đến cách chơi nhiều hơn so với hầu hết nhạc cụ khác. Cơ cấu này khác nhau tùy loại đàn.

Đàn hạc cần gạt có một cần gạt nhỏ ở đầu mỗi dây. Khi gạt lên, cần nâng cao độ dây đó nửa cung. Bạn chỉnh cần trước khi chơi; giữa bài vẫn có thể đổi, nhưng phải rời một tay khỏi dây trong chốc lát. Đàn thường được lên dây khi tất cả cần gạt hạ xuống, ở giọng có dấu giáng. Nâng cần gạt sẽ đưa đàn đến những giọng có nhiều dấu thăng hơn. Trên thực tế, những giọng thuận tiện thường có từ ba dấu giáng đến bốn dấu thăng. Bài càng cần chỉnh sẵn ít cần gạt và càng ít phải đổi cần khi hai tay đang bận thì càng thuận tay.

Đàn hạc bàn đạp có bảy bàn đạp thay cho cần gạt, mỗi bàn đạp ứng với một tên nốt và có ba vị trí: giáng, bình và thăng. Chân điều khiển bàn đạp, mỗi lần đổi sẽ tác động cùng lúc đến mọi dây mang tên nốt đó, còn hai tay vẫn tiếp tục chơi. Đàn vì thế chơi được mọi giọng, nhưng vẫn cần chọn giọng cẩn thận. Với mỗi dấu hóa ngoài hóa biểu, bạn phải tính trước lúc đổi bàn đạp. Một quy tắc gần đúng là không đổi quá một lần mỗi phách ở cùng một bên đàn, dù bạn có thể đổi cùng lúc một bàn đạp bằng chân trái và một bàn đạp bằng chân phải. Giọng đòi hỏi đổi bàn đạp liên tục trong đoạn nhanh sẽ khó chơi rõ từng nốt hơn nhiều so với giọng ít phải đổi.

Với cả hai loại đàn, hãy chọn giọng có ít dấu hóa và ít phải đổi giữa những đoạn nhiều nốt. Giọng có dấu giáng thường thuận hơn, một phần vì đàn hạc không chơi được nốt mang dấu thăng kép hay giáng kép; viết bằng dấu giáng giúp tránh những cách viết đồng âm khác tên khó xử lý. Nếu giọng gốc khó chơi, hãy chuyển giọng. Hai bài về chuyển giọng là gì và các công cụ chuyển giọng giải thích cách làm. Với đàn hạc, mục tiêu là tìm được giọng ít phải đổi cần gạt hoặc bàn đạp.

Viết giai điệu và phần đệm

Sau khi chọn giọng, bạn có thể viết bản phối đàn hạc trên hai khuông nối với nhau như bản piano. Tay phải chơi giai điệu ở âm vực cao, tay trái chơi phần hòa âm ở âm vực trầm. Điểm khác là bạn nên tiết chế số nốt. Bạn không cần giữ nguyên tất cả những nốt piano chơi cùng lúc khi soạn cho đàn hạc; trên những dây ngân lâu, phần nhạc thưa hơn thường nghe rõ hơn.

Phần đệm đặc trưng cho tay trái là hợp âm rải. Chơi lần lượt các nốt hợp âm trong mỗi phách rất hợp với đàn hạc. Âm thanh vẫn đầy đặn mà không bị đục như khi giữ cả hợp âm ở âm vực trầm. Một cách quen thuộc khác là rải hợp âm thật nhanh từ nốt thấp lên nốt cao. Cách này tự nhiên với đàn hạc đến mức một hợp âm viết bình thường cũng thường được chơi theo cách này. Hãy để dành hợp âm đánh cùng lúc cho những chỗ cần nhấn mạnh.

Bạn cũng nên để ý âm vực. Âm trầm của đàn hạc rất đẹp nhưng ngân nhiều, nên nốt đơn và hợp âm rải chậm nghe rõ, còn chuỗi nốt chạy nhanh dễ bị nhòe. Âm vực giữa linh hoạt nhất: hợp âm rải, chuỗi nốt chạy và hợp âm đều nghe rõ. Âm vực cao sáng hơn, ít ngân hơn, hợp với những câu ngắn và nhanh hơn là hợp âm ngân dài. Đặt phần đệm nhiều nốt ở âm vực giữa và dành dây trầm nhất cho các nốt bass làm nền sẽ giúp bản phối cân bằng.

Viết cho hợp với cách chơi đàn hạc

Khi viết cho đàn hạc, bạn cần tính đến cách dây đàn phát âm và ngân.

• Đừng lặp nhanh trên cùng một dây. Khác với phím piano, dây đàn hạc cần một chút thời gian trước khi gảy lại, nên không thể lặp một nốt thật nhanh trên cùng dây. Cách xử lý là chỉnh hai dây cạnh nhau thành cùng cao độ, chẳng hạn Rê thăng và Mi giáng, rồi dùng hai ngón luân phiên gảy. Người nghe sẽ nghe như một nốt lặp lại.
• Chủ động chọn cách viết đồng âm khác tên. Bạn có thể nâng hoặc hạ cao độ một dây để trùng với dây bên cạnh. Nhờ vậy, bạn chọn được cách viết đưa nốt sang dây thuận tay hơn hoặc giúp đổi cần gạt, bàn đạp dễ hơn. Đàn hạc không chơi được nốt mang dấu thăng kép hay giáng kép, nên hãy luôn viết lại chúng thành nốt đồng âm khác tên.
• Chỉnh cần gạt hoặc bàn đạp cho glissando. Khi vuốt qua các dây buông, những nốt vang lên tùy vào cách chỉnh dây; một lượt vuốt thông thường sẽ cho thang âm bảy bậc. Chỉnh các dây đồng âm khác tên để một số dây trùng cao độ sẽ loại bớt nốt khỏi lượt vuốt. Đó là cách tạo glissando theo hợp âm bảy. Luôn ghi vị trí cần gạt hoặc bàn đạp bên cạnh glissando.
• Để dây ngân. Đàn hạc không có bàn đạp chặn âm. Nốt tiếp tục ngân cho đến khi tắt dần hoặc được chặn bằng tay, nên các nốt chồng lên nhau sẽ tự hòa vào nhau. Hãy tính đến độ ngân khi viết và chỉ ghi chỉ dẫn chặn âm ở nơi cần ngừng tiếng.

Nếu bạn quen với nhạc cụ hơi chơi một bè, hãy xem hướng dẫn soạn cho sáo: sáo chơi một dòng giai điệu và không cần phân bổ nốt hợp âm.

Bắt đầu nhanh hơn

Songscription không có chế độ đàn hạc và không tạo sẵn một bản hoàn chỉnh với sơ đồ bàn đạp và glissando. Songscription giúp rút ngắn công đoạn chuyển bản ghi thành nốt có thể chỉnh sửa. Bạn có thêm thời gian viết phần dành riêng cho đàn hạc thay vì nhập từng nốt.

Hãy tải âm thanh lên hoặc dán đường dẫn để Songscription chép thành bản nhạc. Bạn cũng có thể dùng chế độ soạn để tạo bản kiểu piano, trong đó giai điệu và phần đệm đã nằm trên hai khuông, đúng bố cục hai tay để bắt đầu soạn cho đàn hạc. Nếu muốn lấy chất liệu piano độc tấu làm nền, bạn có thể dùng công cụ tạo bản phối piano. Sau đó, chuyển sang giọng phù hợp ngay trong trình chỉnh sửa trên trình duyệt, sửa nốt sai và giảm tốc độ phát trong piano roll mà không đổi cao độ để kiểm tra đoạn khó trước khi chốt.

Khi bản nháp hai khuông đã ổn, hãy xuất MusicXML và mở trong MuseScore, Sibelius hoặc Dorico. Cả ba đều đọc được định dạng này. Tại đó, bạn thêm ký hiệu riêng cho đàn hạc: chỗ đổi bàn đạp và cần gạt, đường glissando cùng vị trí cần gạt hoặc bàn đạp, và chỉ dẫn ngón tay. Dorico và các phiên bản MuseScore hiện nay có công cụ riêng để viết sơ đồ bàn đạp đàn hạc; Sibelius xử lý sơ đồ bàn đạp qua plug-in. Gói miễn phí chép tối đa 30 giây, đủ để thử một bài hát, còn các gói trả phí xử lý cả bài. Bạn vẫn tự viết phần phù hợp với đàn hạc, nhưng có thể bắt đầu chỉnh sửa trong vài phút thay vì mất cả buổi tối nhập nốt.