Bảy điệu thức dùng đúng cùng một tập hợp nốt, nhưng bắt đầu từ những nốt khác nhau. Mỗi điểm bắt đầu lại tạo ra một màu sắc riêng. Chơi các phím trắng trên đàn piano từ C đến C, bạn có thang âm trưởng thông thường. Vẫn chơi những phím ấy từ D đến D, bạn có Dorian, nghe hơi giống thang âm thứ nhưng sáng hơn. Cùng các nốt ấy, đổi nốt chủ là cảm giác cũng đổi theo.
Biết qua về thang âm sẽ giúp bạn theo dõi bài này, vì điệu thức là một loại thang âm.
Điệu thức là gì?
Để tạo một điệu thức, bạn lấy một thang âm và chọn một nốt khác làm nốt chủ. Thang âm trưởng có bảy nốt. Bạn có thể bắt đầu từ bất kỳ nốt nào trong số đó mà vẫn giữ nguyên tập hợp cao độ. Thứ tự cung và nửa cung thay đổi theo nốt bắt đầu, nên bảy điệu thức có màu sắc khác nhau dù dùng cùng một tập hợp nốt.
Nốt chủ là nơi âm nhạc tạo cảm giác trở về. Một đoạn nhạc nghe như Dorian thay vì giọng C trưởng thông thường khi giai điệu nhiều lần trở về D và lấy D làm nốt chủ. Tai ta sẽ nghe D như trung tâm của đoạn nhạc. Đổi nốt tạo cảm giác trở về ấy thì điệu thức cũng đổi.
Một thang âm, bảy điệu thức
Bạn có thể nhìn thấy điều này trên những phím trắng của đàn piano, cũng là các nốt của thang âm C trưởng. Lần lượt bắt đầu từ từng phím trắng rồi chơi lên đến nốt cùng tên ở quãng tám tiếp theo:
- C đến C = Ionian (thang âm trưởng thông thường)
- D đến D = Dorian
- E đến E = Phrygian
- F đến F = Lydian
- G đến G = Mixolydian
- A đến A = Aeolian (thang âm thứ tự nhiên)
- B đến B = Locrian
Hai điệu thức trong số này có tên gọi khác quen thuộc hơn: Ionian là thang âm trưởng, còn Aeolian là thang âm thứ tự nhiên. Khi nói đến “điệu thức”, người ta thường nghĩ đến năm dạng còn lại. Điệu thức cũng không bị giới hạn ở thang âm C trưởng. Giống như bạn có thể chuyển thang âm trưởng sang giọng khác, bạn có thể chơi Dorian từ bất kỳ nốt nào, chẳng hạn D Dorian hay G Dorian, miễn là giữ nguyên thứ tự cung và nửa cung của nó.
Tìm hiểu từng điệu thức
- Ionian. Đây chính là thang âm trưởng, có âm thanh sáng và ổn định, rất quen thuộc trong nhạc pop và folk. Một bài hát mang cảm giác vui tươi rõ rệt thường có thể thuộc Ionian.
- Dorian. Điệu thức này mang âm hưởng thứ, nhưng bậc sáu được nâng lên khiến nó không hoàn toàn buồn. Âm thanh ấm, hơi giống jazz hoặc nhạc Celtic. Bạn có thể nghĩ đến “Scarborough Fair” hoặc những đoạn đệm hợp âm lặp lại trong nhạc funk.
- Phrygian. Một điệu thức thứ với bậc hai hạ xuống, tạo âm hưởng tối, gợi nhạc Tây Ban Nha hoặc flamenco. Điệu thức này thường xuất hiện trong nhạc metal và những đoạn nhạc phim tạo cảm giác căng thẳng.
- Lydian. Một điệu thức trưởng với bậc bốn nâng lên, tạo âm thanh bồng bềnh, lấp lánh. Màu sắc sáng và kỳ ảo này xuất hiện trong nhiều bản nhạc phim.
- Mixolydian. Một điệu thức trưởng với bậc bảy hạ xuống. Nốt này làm giảm cảm giác muốn trở về nốt chủ, tạo âm hưởng phóng khoáng của blues và rock and roll. Bạn có thể nghe thấy màu sắc ấy trong vô số đoạn riff guitar.
- Aeolian. Đây là thang âm thứ tự nhiên, với âm thanh thứ quen thuộc, mang cảm giác buồn hoặc nghiêm trang.
- Locrian. Một điệu thức thứ có cả bậc hai và bậc năm hạ xuống. Âm thanh thiếu ổn định nên Locrian hiếm khi là điệu thức chính của bài; nó thường chỉ xuất hiện để thêm màu sắc.
Điệu thức sáng và tối
Bạn có thể ghi nhớ các điệu thức bằng cách xếp chúng từ sáng nhất đến tối nhất. Nốt quyết định nhiều nhất là bậc ba: điệu thức có quãng ba trưởng như Lydian, Ionian và Mixolydian nghe sáng; điệu thức có quãng ba thứ như Dorian, Aeolian, Phrygian và Locrian nghe tối. Trong mỗi nhóm, những nốt khác khi hạ xuống sẽ làm màu sắc tối thêm.
Thứ tự từ sáng đến tối là Lydian, Ionian, Mixolydian, Dorian, Aeolian, Phrygian, Locrian. Quãng ba trưởng hay thứ cũng là yếu tố tạo nên cảm giác vui hoặc buồn của hợp âm. Vì vậy, tìm hiểu về quãng trước sẽ giúp bạn hiểu điệu thức.
Nghe điệu thức trong bài hát
Nghe những bài hát quen thuộc là một cách để ghi nhớ âm thanh của các điệu thức. Nhiều bài dân ca và nhiều bản nhạc phim, nhạc game hiện đại dùng điệu thức để tạo màu sắc. Khi đã quen tai với Dorian hay Mixolydian, bạn sẽ bắt đầu nhận ra chúng ở nhiều nơi. Để kiểm tra, hãy tìm nốt mà giai điệu thường trở về, rồi xem quãng ba tính từ nốt đó là trưởng hay thứ và những bậc nào khác được nâng hoặc hạ.
Cách luyện tai này cũng giống cách bạn nghe để tìm giọng và hợp âm của bài hát. Bạn có thể đọc tiếp hướng dẫn tìm giọng của bài hát và bài về vòng hợp âm.
Lời kết
Tên tiếng Hy Lạp của các điệu thức có thể nghe xa lạ, nhưng cách tạo chúng khá đơn giản. Bạn có thể bắt đầu với các phím trắng, nghe cho quen âm thanh của từng điệu thức rồi tìm hiểu thứ tự cung và nửa cung sau.
Khi chép một bản ghi thành bản nhạc bằng Songscription, bạn có thể nhìn các nốt được ghi ra để nhận biết điệu thức, kể cả khi bài hát không hoàn toàn theo quy tắc trưởng hoặc thứ thông thường. Những bậc nâng lên hay hạ xuống sẽ hiện ngay trên bản nhạc. Muốn tìm hiểu thêm thuật ngữ, bạn có thể đọc bảng thuật ngữ ký âm.
Câu hỏi thường gặp
Điệu thức trong âm nhạc là gì?
Bảy điệu thức dùng cùng một tập hợp nốt, nhưng mỗi điệu thức bắt đầu từ một nốt khác nhau. Vì thế, thứ tự cung và nửa cung cùng màu sắc của mỗi điệu thức cũng khác nhau. Tên của chúng là Ionian, Dorian, Phrygian, Lydian, Mixolydian, Aeolian và Locrian. Ionian là thang âm trưởng thông thường, còn Aeolian là thang âm thứ tự nhiên. Trong năm điệu thức còn lại, Lydian sáng hơn thang âm trưởng, còn Phrygian và Locrian tối hơn thang âm thứ.
Thang âm và điệu thức khác nhau thế nào?
Điệu thức là một loại thang âm. Từ “điệu thức” chỉ riêng bảy thang âm tạo ra khi lần lượt bắt đầu thang âm trưởng từ từng bậc của nó. Trong cách nói hằng ngày, người ta thường gọi trưởng và thứ là thang âm, còn “điệu thức” thường chỉ năm dạng kia: Dorian, Phrygian, Lydian, Mixolydian và Locrian. Chúng có màu sắc riêng, nằm giữa âm thanh trưởng và thứ thông thường.
Cách dễ nhất để hiểu điệu thức là gì?
Trên đàn piano, hãy chơi các phím trắng, mỗi lần bắt đầu và kết thúc ở một phím trắng khác. Từ C đến C là Ionian, tức thang âm trưởng; từ D đến D là Dorian; từ E đến E là Phrygian, cứ thế tiếp tục. Cùng các nốt ấy nhưng nốt chủ khác nhau sẽ tạo ra màu sắc khác nhau. Khi nghe ra âm thanh thay đổi theo nốt bắt đầu, bạn sẽ hiểu thứ tự cung và nửa cung, rồi có thể chuyển bất kỳ điệu thức nào sang giọng khác.
