Thang âm trong âm nhạc là gì? Tìm hiểu thang âm trưởng và thứ

Thang âm là tập hợp các nốt đi từ một nốt lên đến quãng tám của nó theo thứ tự, với khoảng cách giữa các nốt tuân theo một mẫu cung và nửa cung cố định. Chính mẫu khoảng cách này khiến thang âm trưởng nghe tươi sáng, còn thang âm thứ nghe tối hơn, dù cả hai đều lấy từ cùng mười hai cao độ. Nốt bắt đầu của thang âm cho biết giọng của bài nhạc, và gần như mọi giai điệu, hợp âm trong bài đều xây dựng từ những nốt thuộc thang âm đó.

Khi hiểu cách sắp xếp cung và nửa cung trong thang âm trưởng và thứ, bạn sẽ thấy giọng, giai điệu và hợp âm trong một bài hát liên hệ với nhau thế nào. Bạn không cần học thuộc từng thang âm để bắt đầu.

Thang âm là gì?

Hãy hình dung mười hai cao độ trong một quãng tám như mười hai bậc cầu thang, mỗi bậc cách bậc trước nửa cung. Một thang âm là một đường đi lên những bậc đó: có lúc đi từng bậc, tức nửa cung, có lúc đi hai bậc, tức một cung, theo một thứ tự cố định. Một cách đi tạo ra thang âm trưởng, cách khác tạo ra thang âm thứ. Chính đường đi quyết định loại thang âm, không phải nốt bắt đầu.

Nốt bắt đầu gọi là nốt gốc hay nốt chủ, đồng thời cho biết tên thang âm. Đi theo mẫu trưởng từ C, bạn có thang âm Đô trưởng; bắt đầu từ G với cùng mẫu đó, bạn có Sol trưởng. Mẫu khoảng cách vẫn thế, chỉ đổi nốt chủ. Vòng quãng năm sắp xếp các giọng theo đúng nguyên tắc này.

Cách xây dựng thang âm trưởng

Thang âm trưởng theo một mẫu cung (W) và nửa cung (H): W W H W W W H. Bắt đầu từ C và đi theo mẫu này, bạn không cần chạm phím đen nào: C, D, E, F, G, A, B, C. Vì gồm toàn phím trắng trên đàn piano, Đô trưởng thường là thang âm đầu tiên mọi người học.

Nếu bắt đầu từ G, bạn phải dùng một phím đen để giữ đúng khoảng cách: G, A, B, C, D, E, F♯, G. Chính nốt F♯ khiến Sol trưởng có một dấu thăng trong hóa biểu. Âm sắc tươi sáng, ổn định của thang âm trưởng đến từ quãng ba trưởng giữa nốt thứ nhất và thứ ba, như từ C lên E, cùng nửa cung kéo nốt thứ bảy lên nốt chủ ở quãng tám, như từ B lên C.

Thang âm thứ và các biến thể

Thang âm thứ tự nhiên theo một mẫu khác: W H W W H W W. Bắt đầu từ A thì bạn cũng chỉ dùng phím trắng: A, B, C, D, E, F, G, A. La thứ dùng đúng các nốt của Đô trưởng, chỉ bắt đầu từ một nốt khác. Hai giọng này gọi là giọng song song. Đó cũng là lý do vòng quãng năm ghép mỗi giọng trưởng với một giọng thứ.

Quãng ba thứ tạo nên màu sắc tối hơn của giọng thứ: quãng từ A lên C nhỏ hơn quãng từ C lên E. Thang âm thứ còn có hai biến thể thông dụng, thay đổi các nốt phía trên để tạo lực hút mạnh hơn về nốt chủ:

• Thứ hòa thanh nâng nốt thứ bảy lên nửa cung. Trong La thứ, G trở thành G♯. Nốt này tạo lực hút mạnh lên nốt chủ và khiến thang âm nghe hơi lạ tai.
• Thứ giai điệu nâng cả nốt thứ sáu và thứ bảy khi đi lên, rồi thường hạ hai nốt đó trở lại khi đi xuống. Cách này giúp giai điệu liền mạch hơn so với khi đi qua khoảng cách lớn giữa nốt thứ sáu và thứ bảy của thang âm thứ hòa thanh, như từ F lên G♯ trong La thứ.

Thang âm, giọng và hợp âm

Thang âm còn là tập hợp nốt để xây dựng một bài nhạc. Khi một bài hát ở giọng Đô trưởng, giai điệu chủ yếu dùng bảy nốt của thang âm Đô trưởng, còn hợp âm được tạo bằng cách chồng những nốt đó lên nhau. Nếu xây dựng một hợp âm ba trên mỗi bậc của thang âm Đô trưởng, bạn sẽ có những hợp âm thuộc giọng này. Vì thế, một số hợp âm nghe hòa hợp với nhau, còn hợp âm chứa nốt ngoài thang âm sẽ nổi bật lên.

Mối liên hệ đó dẫn đến vòng hợp âm: vòng I-V-vi-IV quen thuộc gồm bốn hợp âm xây dựng từ thang âm, nối tiếp nhau. Biết thang âm của bài hát giúp bạn thu hẹp những nốt và hợp âm có khả năng xuất hiện. Đó cũng là lý do xác định giọng là bước đầu khi bạn nghe và dò lại một bài hát.

Ngũ cung, chromatic và những thang âm khác

Trưởng và thứ là hai loại phổ biến, nhưng còn nhiều thang âm khác:

• Thang âm ngũ cung chỉ giữ năm nốt và bỏ hai nốt tạo cảm giác căng nhất. Vì khó đánh phải một nốt nghe thực sự chỏi, thang âm này thường được dùng để ứng tấu và tập solo khi mới học.
• Thang âm blues thêm một “blue note”, tức nốt chromatic, vào thang âm ngũ cung thứ để tạo âm sắc gai góc đặc trưng.
• Thang âm chromatic dùng đủ mười hai cao độ, đi qua từng bậc mà không bỏ bậc nào.
• Các mode lấy bảy nốt của một thang âm rồi bắt đầu từ các bậc khác nhau để tạo ra bảy sắc thái. Bạn có thể đọc thêm về chủ đề này trong bài giải thích về mode.

Lời kết

Thang âm thường được dạy qua những bài luyện ngón, nên cách xây dựng thang âm dễ bị bỏ qua. Thang âm là một mẫu khoảng cách giữa các nốt. Khi biết mẫu trưởng (W W H W W W H) và mẫu thứ (W H W W H W W), bạn có thể xây dựng thang âm từ bất kỳ nốt bắt đầu nào mà không cần học thuộc bảng cho từng giọng. Hóa biểu, hợp âm trong giọng hay cảm giác tươi sáng hoặc tối của giai điệu đều liên quan đến mẫu bạn dùng.

Phần mềm âm nhạc cũng dựa vào mối liên hệ này khi xử lý bài hát. Khi bạn chép bản ghi thành bản nhạc bằng Songscription, giọng mà Songscription nhận diện cho biết giai điệu lấy từ thang âm nào, còn các nốt được ghi ra nằm trong thang âm đó. Bạn có thể tìm thêm những thuật ngữ liên quan trong bảng thuật ngữ ký âm.