Piano roll và bản nhạc: nên học theo cách nào?

Bài viết thuộc loạt hướng dẫn học bài hát với piano roll.

Piano roll và bản nhạc cho bạn nhìn cùng một bản nhạc theo hai cách. Cả hai đều thể hiện cao độ, độ dài và thời điểm vào của nốt, nhưng mỗi dạng đặt trọng tâm khác nhau. Bản nhạc được thiết kế để người chơi vừa đọc vừa đàn. Piano roll giúp bạn nhìn rõ từng nốt và chỉnh sửa chúng. Bạn nên học theo dạng nào tùy vào điều bạn muốn làm.

Mỗi dạng có chỗ mạnh và chỗ gây khó khăn riêng. Người làm nhạc thường dùng cả hai vì mỗi dạng giải quyết một nhu cầu khác nhau.

Tóm tắt

• Bản nhạc. Đây là chuẩn để biểu diễn. Những quy ước hình thành qua nhiều thế kỷ giúp người biết đọc nhạc vừa đọc vừa chơi. Bản nhạc phù hợp để học chơi các bài trong danh mục biểu diễn, trao đổi với người chơi khác và chuẩn bị tài liệu biểu diễn.
• Piano roll. Đây là chuẩn để chỉnh sửa. Lưới cao độ theo thời gian cho thấy chính xác các nốt mà không diễn giải tiết tấu. Piano roll phù hợp để sửa lỗi, lập trình bè MIDI và nhìn ra những mẫu khó thấy trong ký âm thông thường.
• Kết hợp cả hai. Người làm nhạc dùng bản nhạc để biểu diễn, piano roll để chỉnh sửa. Hai dạng bổ trợ cho nhau và không thay thế hoàn toàn cho nhau.

Bản nhạc

Ký âm thông thường đã phát triển qua hàng trăm năm, và phần lớn quy ước đều có lý do của nó. Khuông nhạc, khóa nhạc, số chỉ nhịp, cách nhóm tiết tấu và dấu cường độ giúp người chơi đọc được nhiều thông tin trên trang giấy ngay ở nhịp độ biểu diễn. Khi vừa đọc vừa đàn một bản nocturne của Chopin, người chơi piano dùng gần như mọi dấu hiệu mà bản nhạc thể hiện.

Điểm mạnh. Bản nhạc phù hợp nhất khi bạn chuẩn bị biểu diễn. Cách ghi câu nhạc, chuyển động giữa các bè, cường độ, số ngón tay và ký hiệu cách chơi giúp người chơi đưa ra lựa chọn khi biểu diễn. Đây cũng là ngôn ngữ chung giữa những người chơi cùng nhau. Người chơi kèn horn và người chơi piano cùng đọc bản nhạc có thể tập với nhau mà không cần bàn kỹ từng chi tiết. Bản nhạc cũng là dạng duy nhất phù hợp với dàn nhạc: các dấu hiệu ký âm cho người chơi biết khi nào vào, giữ nốt hay chơi nhỏ dần.

Hạn chế. Bản nhạc đã qua một lớp diễn giải. Để tiết tấu dễ đọc, người chép phải chọn cách ghi, chẳng hạn một nốt móc đơn chấm dôi rồi đến một nốt móc kép, một cặp nốt swing hoặc một chùm ba có dấu nối. Những quy ước này hữu ích nhưng che đi cách chơi thực tế trong bản ghi. Học đọc bản nhạc cũng mất nhiều công sức. Người mới nhìn vào trang nhạc sẽ thấy nhiều ký hiệu không tương ứng ngay với phím đàn piano. Khoảng cách ấy có thể khiến người vốn muốn chơi nhạc nản lòng.

Piano roll

Piano roll là một lưới có trục ngang biểu thị thời gian, trục dọc biểu thị cao độ và mỗi nốt là một hình chữ nhật. Bàn phím piano bên trái lưới giúp bạn xác định cao độ, chẳng hạn hàng nào là nốt Đô giữa. Chiều rộng của hình chữ nhật cho biết độ dài nốt: hình càng rộng thì nốt càng dài. Phần lớn phần mềm làm nhạc (DAW) dùng piano roll để chỉnh sửa MIDI. Những công cụ như Songscription cũng dùng dạng này để sửa bản chép nhạc.

Điểm mạnh. Piano roll giúp bạn thấy chính xác các nốt mà không qua một lớp diễn giải. Bạn có thể sửa nốt chép sai, lập trình bè synth, so sánh hai lần thu hoặc tìm một mẫu lặp lại ngay trên lưới. Đây cũng là dạng ký âm dễ bắt đầu nhất. Người chưa từng đọc bản nhạc vẫn có thể theo dõi các nốt chỉ sau vài giây vì hình ảnh tương ứng trực tiếp với bàn phím. Để tìm hiểu thêm về dạng này, bạn có thể đọc hướng dẫn chuyển âm thanh thành piano roll cho người mới.

Hạn chế. Piano roll khó đọc khi vừa đọc vừa chơi. Người chơi piano phải theo dõi cao độ và tiết tấu mà không có những dấu hiệu quen thuộc của bản nhạc: cách nhóm tiết tấu, vạch nhịp gắn với cách chia câu nhạc hay hệ ký hiệu chung với các nhạc cụ khác. Dùng dạng này cho nhiều nhạc cụ cũng khó hơn cho một nhạc cụ độc tấu. Về lý thuyết, bạn có thể dùng piano roll để cả dàn nhạc chơi cùng nhau, nhưng thực tế rất khó làm. Piano roll cũng bỏ đi những thông tin ngoài cao độ và độ dài nốt. Cường độ, dấu thể hiện cách chơi, số ngón tay, pedal và phần lớn ký hiệu biểu cảm hoặc được chuyển thành giá trị MIDI như lực nhấn phím (velocity) và dữ liệu điều khiển (CC), hoặc biến mất hoàn toàn.

Chọn dạng nào?

Bạn có thể chọn theo điều mình đang làm:

• Bạn định biểu diễn bài nhạc? Chọn bản nhạc. Ký âm được thiết kế để đọc ở nhịp độ biểu diễn.
• Bạn đang chỉnh sửa hoặc sản xuất nhạc? Chọn piano roll. Những khối nốt dễ thao tác hơn các ký hiệu nốt.
• Bạn mới bắt đầu học nhạc? Hãy thử piano roll trước. Dạng này dễ làm quen hơn và bạn có thể học mối liên hệ giữa cao độ với tiết tấu trước khi học các quy ước ký âm.
• Bạn đang làm việc với người chơi nhạc khác? Chọn bản nhạc. Đây là ngôn ngữ chung, còn những dạng khác có thể gây khó khăn khi trao đổi.

Kết hợp cả hai

Phần lớn người làm nhạc dùng cả hai dạng ở những giai đoạn khác nhau:

• Phác thảo bản phối. Dùng piano roll để ghi nhanh ý tưởng và sắp xếp lại các phần.
• Kiểm tra bản chép nhạc. Dùng piano roll để dễ phát hiện nốt sai khi nghe bản ghi phát đồng bộ.
• Hoàn thiện trước khi biểu diễn. Dùng bản nhạc để thêm cách chia câu, số ngón tay, cường độ rồi xuất PDF.
• Dạy người mới. Dùng piano roll trong vài tuần đầu, rồi chuyển sang bản nhạc khi người học đọc được khuông nhạc.
• Chia sẻ với người chơi nhạc khác. Gửi bản nhạc nếu họ cần biểu diễn, hoặc gửi MusicXML hay MIDI nếu họ sẽ chỉnh sửa tiếp.

Một công cụ ký âm tốt giúp bạn dễ dàng chuyển qua lại giữa hai dạng. Songscription có thể chuyển trực tiếp một bản ghi thành cả hai: phần chuyển âm thanh thành bản nhạc tạo bản nhạc để in, còn công cụ tạo piano roll tạo piano roll có thể chỉnh sửa từ cùng bản ghi đó. Hai dạng dùng chung dữ liệu nên chỉnh sửa ở một dạng sẽ cập nhật sang dạng kia. Bạn có thể sửa trên piano roll rồi chuyển sang bản nhạc để xuất ngay trong trình chỉnh sửa.

Dành cho người mới

Nếu bạn mới học piano và đang cân nhắc có nên dành thời gian học đọc bản nhạc không, bạn nên học khi đã sẵn sàng. Những quy ước ký âm rất hữu ích nếu bạn muốn theo đuổi việc chơi đàn. Piano roll là một điểm khởi đầu hợp lý: bạn có thể chơi nhạc trước khi học các ký hiệu, đồng thời làm quen với cao độ và tiết tấu. Sau này, những điều đó sẽ giúp bạn học đọc bản nhạc. Hai kỹ năng bổ trợ cho nhau.

Để tìm hiểu thêm cách chỉnh sửa piano roll, bạn có thể đọc hướng dẫn chuyển âm thanh thành piano roll cho người mới. Nếu muốn đi từ bản ghi đến bản nhạc có thể in, hãy xem hướng dẫn chuyển bản ghi thành bản nhạc piano.

Nếu muốn bắt đầu với piano roll, bạn có thể dùng Anything Piano. Đưa một bài hát vào để xem các nốt rơi trên iPhone hoặc iPad. Khi bạn chơi, ứng dụng nghe qua micrô và cho biết bạn đã chơi trúng những nốt nào. Bật Fingering để hiện thêm số ngón tay trên piano roll. Anything Piano không có chế độ xem bản nhạc. Khi muốn có cùng một bài ở cả hai dạng và dần học đọc bản nhạc, bạn có thể dùng Songscription.

Kết lại

Bạn có thể gặp những công cụ hoặc hướng dẫn đặt piano roll và bản nhạc vào thế cạnh tranh, rồi khuyên bạn chọn một trong hai. Nhưng mỗi dạng phù hợp với một phần công việc khác nhau. Người sáng tác đang phác thảo ý tưởng cần cách thể hiện khác với người biểu diễn đang đọc bản nhạc đó. Nếu dùng piano roll để biểu diễn, bạn có thể gặp khó khăn vì dạng này không được thiết kế cho mục đích ấy. Ngược lại, sửa bản chép nhạc bằng cách vừa đọc bản nhạc vừa nghe âm thanh có thể mất nhiều công hơn so với tìm lỗi trên trình chỉnh sửa piano roll.

Khi quen dùng cả hai, bạn có thể chỉnh sửa bài ở dạng này, biểu diễn theo dạng kia và chuyển đổi linh hoạt giữa hai dạng.